ཐིགས་པ་གཉིས་པ། ལེགས་སྦྱར་གྱི་«ཡི་གེའི་ཕྱི་མོ་» (वर्णमातृका / varṇamātṛkā)

§2 (a). བོད་ཀྱི་ཡི་གེའི་རིག་པའམ་འབྲི་ཀློག་རིག་པར་ «ཀ་མད་སུམ་ཅུ་» འམ་ «དབྱངས་གསལ་ཡི་གེ་» འམ་ «ཀ་ཕྲེང་» ལ་སོགས་ཁྱབ་ཆེ་ཆུང་ཅུང་ཟད་ཡོད་པའི་ཐ་སྙད་གྲགས་པས་བསྙོན་དུ་མེད་དོ། །སྐབས་འདིར་ཡང་«སྒྲར་གྲགས་པའི་དབྱངས་གསལ་ཡི་གེ་» དང་ «གཟུགས་སུ་སྣང་བའི་དབྱངས་གསལ་ཡི་གེ་» གཉིས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཐུགས་ལ་བཞག་ན་ཕན་ནོ་སྙམ་མོ། ། «ཨིང་ལིཤ་» (English) སྐད་སོགས་སུ་ «ཨལ་ཕ་བེཏ་» (alphabet) ཞེས་པ་དེ་ཡང་ «ལ་ཏིན་» (Latin) སྐད་དུ་ «ཨལ་ཕ་བེ་ཏུམ་» (alphabetum) དང་ «གྲེ་ཨེཀ་» (Greek) སྐད་དུ་ «ཨལ་ཕ་བེ་ཏོས་» (alphabetos) ཞེས་པ་དེ་ཡང་དེ་དག་གི་ཡི་གེའི་རྣམ་གཞག་གི་ཡི་གེ་དང་པོ་ «ཨལ་ཕ་» (alpha) དང་གཉིས་པ་ «བེ་ཏ་» (beta) བསྡོམས་ནས་ཡི་གེའི་ཕྱི་མོའི་མིང་དུ་བཏགས་པའོ། །འོ་ན་ལེགས་སྦྱར་གྱི་ལུགས་ལ་ཡི་གེ་ཕྱི་མོའི་མིང་གང་ཡིན་ཞེ་ན། ཡིག་ཁུངས་ཅི་རིགས་པར་ (1) «ཡི་གེའི་མན་ངག་» (अक्षरसमाम्नाय / akṣarasamāmnāya) དང་། (2) «ཡི་གེའི་ཕྲེང་བ་» (वर्णमाला / varṇamālā = अक्षरमाला / akṣaramālā) དང་། (3) «ཡི་གེའི་ཕྱི་མོ་» (वर्णमातृका / varṇamātṛkā) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཐ་སྙད་འགའ་གསལ་ལོ། །འོ་ན་ལེགས་སྦྱར་གྱི་དབྱངས་གསལ་གྱི་ཡི་གེ་ལ་ «ཨཱ་ལི་» དང་ «ཀཱ་ལི་» ཞེས་ཡོངས་སུ་གྲགས་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེང་དུས་ཀྱི་མཁས་པ་འགས་ «ཨཱ་ལི་» དང་ «ཀཱ་ལི་» ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་ནི་བོད་ཀྱི་མཁས་པས་གསར་དུ་བཏོད་པར་བཤད་དོ། །ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྒྲའི་གཞུང་རྣམས་སུ་ནི་ཐ་སྙད་དེ་དག་དངོས་སུ་མི་གསལ་བར་འདྲ་ཡང་། བོད་འགྱུར་དུ་བཞུགས་པའི་གསང་སྔགས་ཀྱི་རྒྱུད་གཞུང་རྣམས་སུ་ལེགས་སྦྱར་གྱི་དབྱངས་ཡིག་རྣམས་ལ་ «ཨཱ་ལི་» དང་ལེགས་སྦྱར་གྱི་གསལ་བྱེད་ཀྱི་ཡི་གེ་རྣམས་ལ་ «ཀཱ་ལི་» ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་དངོས་སུ་གསལ་བས།  «ཨཱ་ལི་» དང་ «ཀཱ་ལི་» ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་ནི་བོད་ཀྱི་མཁས་པས་གསར་དུ་བཏོད་པ་མ་ཡིན་པར་སྣང་ངོ་། །འོན་ཀྱང་རྒྱ་བོད་ཀྱི་སྐད་ཡིག་གཉིས་ལ་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ད་དུང་ཞིབ་ཏུ་དཔྱད་པར་བྱའོ། །མདོར་ན་ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྐད་དུ་དབྱངས་དང་གསལ་བྱེད་ཀྱི་ཡི་གེ་ལ་སྤྱི་ཡོངས་སུ་ «ཨ་ཀྵ་ར་» (अक्षर / akṣara) དང་ «ལི་པི་» (लिपि / lipi) ཞེས་བརྗོད་ཀྱང་། ཐ་སྙད་འདི་གཉིས་ཀྱི་འཇུག་ཡུལ་ནི་གཙོ་བོ་ «སྒྲར་གྲགས་པའི་ཡི་གེ་» མིན་པར་«ཡིག་འབྲུ་» འམ་ «གཟུགས་སུ་སྣང་བའི་ཡི་གེ་» ཡིན་པར་སྣང་ངོ་། ། «ཨ་ཀྵ་ར་» (अक्षर / akṣara) ཞེས་པ་བོད་སྐད་དུ་དོན་འགྱུར་གྱི་ཚུལ་དུ་ «ཡི་གེ་» དང་ «ཡིག་འབྲུ་» ཞེས་བསྒྱུར་བར་གསལ། «ལི་པི» (लिपि / lipi) དང་། «ལི་པཱི་» (लिपी / lipī) དང་། «ལི་བི་» (लिवि / libi) དང་། «ལི་བཱི་» (लिवी / libī) དང་། «ལིམ་པི་» (लिम्पि / limpi) སོགས་དག་ཆ་ཅུང་ཟད་མི་འདྲ་བར་འབྱུང་བ་རྣམས་བོད་སྐད་དུ་ «ཡི་གེ་» དང་། «ཡིག་འབྲུ་» དང་། «ཡི་གེའི་གཟུགས་» དང་། «ཡི་གེའི་དབྱིབས་» སོགས་སུ་བསྒྱུར་བར་གསལ།

§2 (b). ལེགས་སྦྱར་གྱི་ «དབྱངས་» སམ་ «ང་རོ་» (स्वर / svara) བཅུ་བཞི་པོ་ «དེ་བ་ནཱ་ག་རཱི་» (देवनागरी / devanāgarī) ཡི་ཡིག་གཟུགས་སུ་བཀོད་པ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ།

                        (1) ཨ། (अ/a)

                        (2) ཨཱ། (आ/ā) 

                        (3) ཨི། (इ/i)

                        (4) ཨཱི། (ई/ī)

                        (5) ཨུ། (उ/u)

                        (6) ཨཱུ། (ऊ/ū)

                        (7) རྀ། (ऋ/ṛ)

                        (8) རཱྀ། (ॠ/ṝ)

                        (9) ལྀ། (ऌ/ḷ)

                        (10) ལཱྀ། (ॡ/ḹ)

                        (11) ཨེ། (ए/e)

                        (12) ཨོ། (ओ/o) 

                        (13) ཨཻ། (ऐ/ai)

                        (14) ཨཽ། (ओ/au)

འོན་ཀྱང་དབྱངས་ཡིག་བཅུ་བཞི་པོ་འདི་དག་ལས་བཅུ་པ་ «ལཱྀ་»  (ॡ/ḹ) ནི་དངོས་སུ་ནམ་ཡང་མི་འབྱུང་ཡང་དབྱངས་རིང་ཐུང་གཉིས་རེ་གཉིས་རེ་ཆ་འགྲིག་ཡོང་བའི་ཆེད་དུ་བཅོས་པ་ཡིན་པར་བཤད། དེ་བཞིན་དུ་དབྱངས་ཡིག་བཅུ་པ་ «ལྀ་» (ऌ/ḷ) ནི། «√kḷp» ཅེས་པ་སྟེ་ «རྟོག་» ཅེས་པའི་བྱ་ཚིག་གི་བྱིངས་ཁོ་ནར་མ་གཏོགས་གང་དུ་མི་འཇུག་པར་བཤད། མདོར་ན་དེང་དུས་ཀྱི་ལེགས་སྦྱར་སྐད་ཀྱི་སློབ་དེབ་རྣམས་སུ་དབྱངས་བཅུ་པ་ «ལཱྀ་» (ॡ/ḹ) འདི་མ་བགྲངས་པར་དབྱངས་ཡིག་གཞན་བཅུ་གསུམ་ཁོ་ན་བགྲངས་པར་མཛད་དོ། །