ཐིགས་པ་དང་པོ། «ལེགས་སྦྱར་» (संकृत/saṃskṛta) གྱི་སྐད།

§1 (a). «སཾ་སྐྲྀ་ཏ་» (संस्कृत / saṃskṛta) ཞེས་པ་བོད་སྐད་དུ་ «ལེགས་སྦྱར་» ཞེས་བསྒྱུར་བ་ནི་རྒྱ་གར་གྱི་སྐད་རིགས་ཆེན་པོ་བཞི་ལས་གཅིག་ཡིན་པར་ཡོངས་སུ་གྲགས་ལ། དེ་ལ་དབྱེ་ན། «རིག་བྱེད་ཀྱི་ལེགས་སྦྱར་» (Vedic Sanskrit) དང་ «ལེགས་སྦྱར་གཞུང་མ་» (Classical Sanskrit) གཉིས་སམ། མཁས་པ་ཁ་ཅིག་གིས་ «སངས་རྒྱས་པའི་ལེགས་སྦྱར་འདྲེས་མ་» (Buddhist Hybrid Sanskrit) ཞེས་ལོགས་སུ་བགྲངས་པ་ལྟར་ན་གསུམ་དུ་ཡོད་པ་ཡིན་ནོ། ། «པཱ་ཎི་ནི་» पाणिनि / Pāṇini) ཡིས་གཏན་ལ་ཕབ་པའི་སྐད་ལ་ «ལེགས་སྦྱར་གཞུང་མ་» ཞེས་གྲགས་ཤིང་། «ལེགས་སྦྱར་གཞུང་མ་» ཡི་ཚད་ནི། «ནག་མོ་ཁོལ་» (कालिदास / Kālidāsa) དང་ «རྟ་དབྱངས་» (अश्वघोष / Aśvaghoṣa) ལ་སོགས་པའི་ «ལེགས་སྦྱར་» གྱི་སྐད་ལ་འཇོག་པ་ཡིན་ནོ། །

§1 (b) «ལེགས་སྦྱར་» ནི་ངག་ཏུ་བརྗོད་ཅིང་རྣ་བས་ཐོས་སུ་ཡོད་པའི་སྒྲའམ་སྐད་ལ་བརྗོད་ཀྱི་ལག་པས་འབྲི་གཞིའི་སྟེང་དུ་བྲིས་པ་དང་མིག་གིས་མཐོང་དུ་ཡོད་པའི་ཡི་གེའི་གཟུགས་ལ་མི་བརྗོད་དོ། །དེས་ན་མཁས་པའི་དབུས་སུ་ «ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྐད་» (संस्कृतभाषा / saṃskṛtabhāṣā) ཅེས་བརྗོད་དུ་རུང་ཡང་ «ལེགས་སྦྱར་གྱི་ཡི་གེ་» ཞེས་ཕལ་ཆེར་བརྗོད་དུ་མི་རུང་ངོ་། །སྤྱིར་ «ཡི་གེ་» ཞེས་པའང་སྒྲར་གྲགས་པའི་སྐད་ཀྱི་རྩོམ་གཞི་ཆུང་ཤོས་སམ་ «སྒྲ་ཚིགས་» (phoneme) དང་གཟུགས་སུ་སྣང་བའི་ཡིག་གེའི་རྩོམ་གཞི་ཉུང་ཤོས་སམ་ «འབྲུ་ཚིགས་» (grapheme) གཉིས་ཀ་ལ་འཇུག་མོད། འོན་ཀྱང་ཡི་གེའི་སྒྲ་དང་ཡི་གེའི་གཟུགས་གཉིས་ཕན་ཚུན་མ་ནོར་བར་གལ་ཆེའོ། ། «སྒྲར་གྲགས་པའི་ཡི་གེ་» དང་ «གཟུགས་སུ་སྣང་བའི་ཡི་གེ་» ཞེས་བརྗོད་ན་ཁྱད་པར་འབྱེད་པ་ལ་ཕན་པར་མངོན་ནོ། །ཡང་ན་ «ཡི་གེ་ཀློག་» ཅེས་པའི་ཡི་གེ་ནི་ «སྒྲར་འདོན་པ་» ཡིན་ལ། «ཡི་གེ་འབྲི་»ཞེས་པའི་ཡི་གེ་ནི་ «གཟུགས་སུ་བཀོད་པ་» ཡིན་ནོ། །ཡང་ན་ལུས་ཀྱི་རྣམ་པར་རིག་བྱེད་དུ་གཏོགས་པའི་ «གཟུགས་ཀྱི་རྣམ་པར་རིག་བྱེད་ཀྱི་ཡི་གེ་» ཞེས་དང་། ངག་གི་རྣམ་པར་རིག་བྱེད་དུ་གཏོགས་པའི་ «སྒྲའི་རྣམ་པར་རིག་བྱེད་ཀྱི་ཡི་གེ་» ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་སྔར་མ་གྲགས་མོད། ཐ་སྙད་དེ་ལྟར་བྱེད་ཀྱང་འཐད་པར་སྣང་ངོ་། །འོ་ན་གོང་དུ་བཤད་པའི་ «སྒྲ་ཚིགས་» ཞེས་པ་དང་ «འབྲུ་ཚིགས་» ཞེས་པའི་དོན་གང་ཞེ་ན། ཡི་གེའི་སྒྲར་གནས་པའི་སྒྲ་གདངས་དུམ་ཚན་གཅིག་ལ་ «སྒྲ་ཚིགས་» གཅིག་ཅེས་ཟེར་ཏེ། དཔེར་ན་བོད་ཡིག་ཏུ་ཚེག་ཁྱིམ་གཅིག་གི་ཡི་གེའི་སྒྲ་གདངས་དུམ་ཚན་གཅིག་ལ་ «སྒྲ་ཚིགས་» གཅིག་ཅེས་བྱ་སྟེ།  «ཆུ་» ཞེས་པ་དང་། «གཏེར་» ཞེས་པའི་སྒྲ་བཞིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཡི་གེའི་གཟུགས་སུ་གནས་པའི་འབྲུ་གཅིག་ལ་ «འབྲུ་ཚིགས་» གཅིག་ཅེས་གདགས་པར་འདོད་ནས་བཏགས་སོ། །འོན་ཀྱང་ «སྒྲ་ཚིགས་» གཅིག་ལ་ «འབྲུ་ཚིགས་» གཅིག་ཁོ་ན་ཡོད་པར་མ་ངེས་ཏེ། «གཏེར་» ཞེས་པ་ལ་ «སྒྲ་ཚིགས་» གཅིག་ལས་མེད་ཀྱང་། ཡི་གེའི་ «འབྲུ་ཚིགས་» གསུམ་དུ་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། །བརྡ་སྤྲོད་པའི་རིག་པ་ལ་ «སྒྲ་རིག་པ་» (शब्दविद्या / śabdavidyā) ཞེས་སམ་ «སྒྲའི་བསྟན་བཅོས་» (शब्दशास्त्र / śabdaśāstra) ཞེས་སམ་ «སྒྲའི་བསྟན་པ་» (शब्दशासन / śabdaśāsana) ཞེས་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཡང་། ཡི་གེ་འབྲི་ཀློག་གཉིས་སམ་ཡི་གེའི་སྒྲ་གཟུགས་གཉིས་ཀའང་བརྡ་སྤྲོད་པའི་རིག་པ་ལ་གལ་ཆེ་མོད། འོན་ཀྱང་རྒྱ་གར་གྱི་མནའ་བོའི་རིག་གཞུང་ལ་འབྲི་བ་ལས་ཀྱང་ཀློག་པ་དང་། ཡི་གེའི་གཟུགས་ལས་ཀྱང་ཡི་གེའི་སྒྲ་གལ་ཆེ་བས་དེ་ལྟར་གྲགས་པ་མ་ཡིན་ནམ་སྙམ་ཡང་། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ད་དུང་བརྟག་པར་རིགས་སོ། །

§1 (c). «ལེགས་སྦྱར་» (संस्कृत / saṃskṛta) གྱི་སྐད་ནི་ཕལ་ཆེ་བར་ «ནཱ་ག་རཱི་» (नागरी / nāgarī) སྟེ་ «གྲོང་ཁྱེར་་» ཞེས་བྱ་བའི་ཡི་གེའི་གཟུགས་སུ་འབྲི་བ་ཡིན་ནོ། །འོ་ན་འདི་དང་ «དེ་བ་ནཱ་ག་རཱི་» (देवनागरी / devanāgarī) སྟེ་ «ལྷའི་གྲོང་ཁྱེར་» ཞེས་གྲགས་པའི་ཡི་གེ་ལ་ཁྱད་པར་གང་ཡོད་ཅེ་ན།  «ནཱ་ག་རཱི་» ཞེས་པའི་ཡི་གེ་འདི་དང་རྒྱ་གར་ཕྱོགས་སུ་དར་ཁྱབ་ཆེ་བའི་ «ནན་དི་ནཱ་ག་རཱི་» (नन्दिनागरी / nandināgarī) སྟེ་ «དགའ་བའི་གྲོང་ཁྱེར་» ཞེས་པའི་ཡི་གེ་ལས་ཁྱད་པར་འབྱེད་པའི་ཕྱིར་ «དེ་བ་ནཱ་ག་རཱི་» ཞེས་བཏགས་པར་བཤད་དེ། དོན་དུ་ «ནཱ་ག་རཱི་» དང་ «དེ་བ་ནཱ་ག་རཱི་» གཅིག་པ་ཡིན་ནོ། །འོ་ན་ཡི་གེའི་རིགས་འདི་མནའ་བོའོ་ཡིག་རིགས་གང་འདྲ་ཞིག་ལས་འཕྲོས་པ་ཡིན་ཞེ་ན། དེང་དུས་ཀྱི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མནའ་བོའི་ཡིག་རིགས་ «བྲཱ་མཱི་» (ब्रमी / brāmī) ཞེས་པ་བོད་སྐད་དུ་ «ཚངས་པའི་ཡི་གེ་» ཞེས་པའམ་ «བྲམ་ཟེའི་ཡི་གེ་» ཞེས་པ་ལས་རིམ་པས་འཕྲོས་ནས་བྱུང་བར་བཤད། བོད་ཡིག་ཀྱང་དེང་སང་ཡོངས་སུ་གྲགས་པ་ལྟར་ «བྲཱ་མཱི་»ཡི་ཡི་གེ་ལ་དཔེར་མཛད་ནས་སྲོལ་དུ་བཏོད་པར་བཤད་དོ། །